Przedstawiamy Wam 6 naprawdę skutecznych metod nauki własnej, które sprawiają, że nabywana wiedza zostaje w naszej pamięci na długo, a sam proces nauki może być bardzo angażujący. Wpis przyda się każdemu uczniowi i studentowi, a także nauczycielom i wychowawcom tak, żeby zainspirować do ich używania.
Niniejszy wpis przekazuje wiedzę zawartą w 4. lekcji naszego darmowego kursu Ekstremalnie Skuteczna Nauka. Kurs możecie pobrać w formie prezentacji (np. do użycia w czasie lekcji) lub w formie mp3 do odsłuchania. Poza tymi metodami kurs opisuje jeszcze podstawową wiedzę o ludzkim mózgu (lekcja 1.), motywacji (lekcja 2.) i dobrej organizacji nauki zarówno w wymiarze miejsca, jak i czasu (lekcja 3.).
Tej wiedzy uczymy także na warsztatach Ogarnij to! Szybkie i skuteczne metody uczenia się realizowanych w Centrum Dobrego Wychowania i w szkołach.
Spis metod:
3. Przygotowanie sprawdzianu lub egzaminu
Ułożenie tych metod możesz potraktować jako pewnego rodzaju program nauki przed sprawdzianem czy egzaminem:
1. Najpierw bardzo głęboko, elaboracyjnie przetwarzasz wiedzę (najlepiej na spokojnie, w cichym miejscu).
2. Następnie obrazujesz ją w formie mapy myśli (lub innej formie samodzielnie sporządzonych notatek), którą nosisz przy sobie i korzystasz z niej np. w autobusie, parku, czy w czasie przerwy.
3. Przygotowujesz sprawdzian, który sam wypełniasz lub ew. udostępniasz koleżankom i kolegom (a może i nauczycielowi 😉).
4. Jeśli w nabywanej wiedzy znajdują się treści trudne do zapamiętania, np. listy, wykazy, daty itp. korzystasz z technik pamięciowych.
5. A jeśli takiej wiedzy do zapamiętania jest dużo (np. daty lub słówka) korzystasz z metody fiszek.
6. Przed samym sprawdzianem lub egzaminem umawiasz się z koleżankami i kolegami i uczysz ich tego, co wiesz (a oni Ciebie).
Ale uwaga, pamiętajcie! Nie uczymy się tylko do egzaminów. Jeśli będziesz uczyć się tylko do egzaminów, to będziesz... ekspertem od egzaminów, a nie dobrze przygotowanym do wykonywania swojej pracy specjalistą służącym swoimi kompetencjami społeczeństwu i mającym z tego prawdziwą ogromną satysfakcję.
Przedstawione metody nauki pozwolą Ci trwale zapamiętać zdobywaną wiedzę, która będzie Ci służyć (a przez to, także ludziom wokół Ciebie) przez całe Twoje życie.
Omówimy teraz te metody.
1. Uczenie się elaboracyjne
Wyobraź sobie, że jesteś bardzo dociekliwym dziennikarzem i prowadzisz właśnie wywiad z królem Janem III Sobieskim? O co możesz go zapytać? Co odpowiada?
Wejdź zarówno w rolę dziennikarza, jak i króla. Wyobraź sobie szczegółowy przebieg takiej rozmowy.
Możesz wyobrazić sobie taką rozmowę z kimś, kto jest bohaterem wiedzy, o której się uczysz, a jeśli nie ma
w niej bohaterów – to ekspertem z tej dziedziny.
A może inaczej: wyobraź sobie, że jesteś ciekawskim przybyszem z kosmosu, który chce dowiedzieć się wszystkiego o tym, jak się żyje na ziemi, a jest tutaj pierwszy raz i wszystko trzeba mu tłumaczyć.
Taki kosmita jest zainteresowany wszystkim, aż do tego stopnia, że może zadawać np. bardzo oczywiste pytania – takie, na które nigdy byśmy nie wpadli: dlaczego słońce świeci? dlaczego rośliny są zielone? dlaczego jabłko spada?
Jeśli trudno jest Ci wyobrazić sobie, że jesteś kosmitą, to po prostu zachowuj się jak dziecko, które dopiero poznaje świat i zadaje dokładnie takie same pytania.
Wyobraź sobie, że właśnie spotykasz takiego ciekawskiego kosmitę lub dziecko, który koniecznie chce wiedzieć wszystko z obszaru wiedzy, której się uczysz. Wejdź w jego skórę: jakie pytania zadaje? Jak mu na nie odpowiadasz?
Zadawaj sobie pytania w stylu:
- Jak to działa?
- Jak można to wyjaśnić?
- Dlaczego to ma sens i jest rozsądne?
- Jaki jest powód, dla którego jest to prawdziwe?
- Jak to możliwe, że...
Na przykład uczysz się twierdzenia Pitagorasa:
W każdym trójkącie prostokątnym, suma kwadratów długości przyprostokątnych jest równa kwadratowi długości przeciwprostokątnej (inaczej: a2 + b2 = c2).
Sam szukasz odpowiedzi na pytanie, dlaczego jest to prawdziwe?
1. Mamy trójkąt prostokątny (oznaczmy go jako ①).
2. Trzykrotnie powielamy ten trójkąt układając wszystkie trójkąty w taki sposób, żeby utworzył kwadrat o boku c (z małym „pustym” kwadracikiem w środku, który nie należy do żadnego z trójkątów, ale należy do pola kwadratu c2).
3. Przesuwamy trójkąciki łącząc je w taki sposób:
4. I zauważamy, że w ten sposób utworzyliśmy dwa kwadraty, jeden o boku a, a drugi o boku b.
5. Udowodniliśmy więc, że a2+b2=c2, co na pewno zapamiętasz do końca życia.
Na tym właśnie polega uczenie się elaboracyjne: na głębokim „przepracowaniu” treści, pozwalającym na zbudowanie większej liczby połączeń neuronalnych w naszych mózgu.
Inny przykład, z innej dziedziny?
Uczysz się postanowień Konstytucji 3 Maja:
- zniesienie liberum veto
- zniesienie wolnej elekcji
- wprowadzenie dziedziczności tronu
- wprowadzenie trójpodziału władzy
- uznanie chłopów za część narodu
- ograniczenie roli Senatu
- ograniczenie odrębności Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego
- uznanie katolicyzmu za religię narodową oraz zagwarantowanie tolerancji religijnej
Nie ucz się tego na pamięć! Tylko zapytaj siebie:
Dlaczego Konstytucja 3 Maja zniosła liberum veto?
A następnie sam sobie odpowiedz (a jeśli sam nie wiesz, to poszukaj informacji na ten temat):
Konstytucja 3 Maja zniosła liberum veto, ponieważ było to prawo w bardzo dużym stopniu utrudniające funkcjonowanie państwa polskiego, polegające na tym, że każdy uczestnik sejmu mógł wnieść protest unieważniający postanowienia sejmu, a takiego szlachcica można było np. przekupić, przez co inne państwa mogły wpływać na rządy w Rzeczypospolitej.
A dalej kolejne pytanie do samego siebie:
Dlaczego było sensowne i rozsądne zniesienie wolnej elekcji oraz wprowadzenie dziedziczności tronu?
A następnie sam sobie odpowiadasz:
Konstytucja 3 Maja zniosła wolną elekcję polegającą na tym, że królowie byli obierani przez szlachtę, co często było bardzo trudne, przez ścieranie się różnych grup interesów, a brak dziedziczności tronu powodował, że władca nie zawsze dbał o królestwo ponieważ nie był pewny, czy jego dziedzic obejmie po nim tron. Wprowadzenie dziedziczenia tronu miało na celu zagwarantowanie dbania o królestwo przez władców z myślą o swoim potomstwie.
I tak dalej...
Pytania elaboracyjne mogą także oczywiście odnosić się do naszej codzienności i praktycznego zastosowania. Na przykład uczysz się pierwszej zasady dynamiki Newtona:
Jeżeli na ciało nie działa żadna siła lub działające siły się równoważą, to ciało pozostaje w spoczynku lub porusza się ruchem jednostajnym prostoliniowym.
I możesz zadać sobie pytanie: Gdzie mogę zaobserwować prawdziwość tego twierdzenia? A następnie na nie odpowiedzieć:
Jeśli jadę w autobusie i moje ciało porusza się razem z autobusem ruchem jednostajnym, a autobus nagle zahamuje, to moje ciało dalej „chce” poruszać się tym ruchem jednostajnym, czyli odczuję na sobie szarpnięcie pchające moje ciało w kierunku przodu autobusu.
Takie zadawanie pytań i odpowiadanie sobie na nie może wydawać się trudne i męczące, ale czy dziecko męczy się zadawaniem pytań? Przecież to naprawdę może być (i jest) ciekawe! Bądź jak dziecko!
Ważne jest również to, że w tej metodzie Ty sam szukasz odpowiedzi na pytania, sam wyjaśniasz samemu sobie.
Jeśli czegoś nie wiesz, to sprawdź to, ale zaraz znów swoimi słowami, sam sobie to jeszcze raz wyjaśnij (a później także innym, o czym będzie za chwilę).
Jeśli pracujesz z tekstem, to do przetworzenia elaboracyjnego możesz użyć następujących pytań:
Streszczenie:
- Jaka jest najważniejsza myśl, którą autor chce nam przekazać?
- Ujmij treść tekstu w jednym zdaniu.
- Jeśli to byłby artykuł w gazecie, to jaki miałby tytuł / nagłówek?
- Jakim mottem / przesłaniem moglibyśmy opisać tę treść?
Odniesienie do siebie:
- Co osobiście wynosisz dla siebie z tego tekstu?
- Czego ten tekst Cię nauczył?
- Co możesz zmienić w swoim życiu pod wpływem tego tekstu?
- Jaka jedna rzecz z tego tekstu Cię zainspirowała?
Drugie dno (poziom meta):
- Czy ten tekst ma jakieś drugie dno?
- Dlaczego autor napisał ten tekst? Jakie były / są jego intencje?
- Czy to, co pisze autor, to prawda? Czy komuś może zależeć na tym, żebyśmy myśleli, że to prawda? A może autor myli się niecelowo?
- Co czuł autor, kiedy to pisał? Może się bał? Może był wesoły? Może był pijany? (to zwłaszcza, kiedy czytamy teksty z okresu romantyzmu lub Młodej Polski)
- Jakie skutki może przynieść ten tekst? (np. długofalowe skutki Hołdu Pruskiego dla relacji polsko-niemieckich albo Unii Lubelskiej dla relacji polsko-ukraińskich)
- Czy autor tak samo rozumie poszczególne słowa, jak ja? (np. solidarność, sprawiedliwość)
- Jeśli byłbyś nauczycielem języka polskiego / lewicującym aktywistą / obiektywnym sędzią / Sokratesem, to co byś powiedział o tym teksie?
Takie pytania zadajemy, kiedy chcemy zrozumieć czytany tekst:
Jak uczyć czytania ze zrozumieniem [do pobrania]
2. Sporządzanie mapy myśli
Mapa myśli, a właściwie jej samodzielne sporządzanie, to kolejna metoda uczenia się, którą poznamy w czasie naszego kursu. Bazuje ona na schematach obrazowych, a z racji tego, że nasz mózg „myśli” bardziej obrazami niż słowami, to trwalej zapamięta formę graficzną niż pisaną.
Taką mapę myśli możemy sporządzić po głębokim, elaboracyjnym „przepracowaniu” danego zakresu wiedzy tak, żeby móc mieć ją przy sobie przez czas nauki i często do niej wracać. Jak to zrobić?
Spróbuj wiedzę, której masz nauczyć się np. na najbliższy sprawdzian czy egzamin, umieścić na jednej takiej mapie:
1. Weź kartkę papieru (najlepiej w formacie A3) i umieść ją poziomo przed sobą.
2. Na środku kartki zapisz kluczowe słowo opisujące zagadnienie lub obszar wiedzy, którego się uczysz (np. tytuł rozdziału z podręcznika).
3. Na poszczególnych głównych „gałęziach” mapy zapisz najważniejsze tematy, a na kolejnych „rozgałęzieniach” wypisuj bardziej szczegółowe zagadnienia.
4. Poszczególne treści oznaczaj różnymi kolorami i ozdabiaj rysunkami obrazującymi daną wiedzę.
5. Możesz łączyć poszczególne punkty mapy rysując linie obrazujące skojarzenia je łączące.
Metoda Mapy Myśli obrazuje jedną z najważniejszych spraw, o której wspominam w lekcji 1. kursu Ekstremalnie Skuteczna Nauka: nasz system poznawczy i sposób myślenia lepiej zobrazować siecią niż linią łączącą poszczególne punktu. Im więcej połączeń pomiędzy tym, co już jest, a tym, czego chcemy się nauczyć, tym lepiej.
Jak pracować z mapą po jej sporządzeniu:
1. Przez czas nauki mapę możesz nosić ze sobą i zerkać na nią np. w czasie podróży autobusem, w czasie przerwy, czy stojąc w kolejce w supermarkecie.
nauka-sluchawki.jpg
2. Zasłoń fragment mapy i z pamięci odtwórz, co tam było.
3. Możesz nagrać Twoją opowieść o swojej mapie i odsłuchiwać, np. jeżdżąc na rowerze.
4. Opowiedz o niej komuś, np. mamie, tacie, koleżance lub koledze.
Pamiętaj, że o wiele lepiej jest korzystać z mapy sporządzonej samemu niż korzystać z gotowych. Nawet jeśli masz gotową mapę w danym temacie, przerób ją samodzielnie na swoją. Dla efektywnego uczenia się ważny jest sam proces jej tworzenia.
3. Przygotowanie sprawdzianu lub egzaminu
Nie chce Ci się uczyć? To wyobraź sobie, że na chwilę nie jesteś sobą, tylko swoim własnym nauczycielem lub wykładowcą, który właśnie musi przygotować sprawdzian lub egzamin dla Ciebie i Twoich koleżanek i kolegów.
Pomóż mu w tym: zaproponuj zadania, pytania otwarte i testowe z odpowiedziami, a następnie sam rozwiąż przygotowany przez siebie sprawdzian lub egzamin.
Często zapominamy o tym, że wszelkiego rodzaju kartkówki, sprawdziany, testy i egzaminy nie powinny służyć tylko i wyłącznie sprawdzaniu poziomu opanowania wiedzy, ale przez sam fakt jej „wydobywania” w ich trakcie, mogą służyć także jej utrwaleniu.
Wykorzystywane czasami w procesie nauczania tzw. „wejściówki” są skutecznym sposobem utrwalania wiedzy i nie myślmy o nich tylko, jako o narzędziu sprawdzania jej poziomu (a przy tym stresowania uczniów i studentów).
Co też ważne, udział w każdej formie sprawdzania poziomu wiedzy (nawet właśnie takiej opracowanej przez nas samych), nie tylko utrwala w nas posiadaną wiedzę, ale także uświadamia nam, co już wiemy, a czego jeszcze nie – i w związku z tym, nad czym powinniśmy pracować.
Pomyśl sobie, że sprawdzian jest okazją dla Ciebie do otrzymania informacji zwrotnej, która służy Twojemu rozwojowi – takie podejście redukuje niepotrzebny stres często związany ze sprawdzianami.
Sprawdzając swój własny sprawdzian (lub sprawdzian wypełniony przez kolegę, podczas gdy on obędzie sprawdzał Twój, co też jest ciekawym sposobem utrwalania wiedzy) możesz użyć dwóch kolorów:
zielony, którym zaznaczasz, co Ci poszło dobrze, w czym już czujesz się pewnie
czerwony, którym zaznaczasz obszary rozwojowe, czyli przestrzenie, nad którymi warto jeszcze popracować i pytania, na które warto znaleźć odpowiedź
(możesz użyć innego koloru, jeśli czerwony zbyt kojarzy Ci się z nauczycielskim sprawdzaniem)
To uczy podejścia, że błędy to nie porażki, ale informacje zwrotne dotyczące tego, nad czym jeszcze powinniśmy pracować.
Badania potwierdzają skuteczność testów jako „utrwalaczy” wiedzy. Badacze (Roediger i Karpicke, 2006) poprosili studentów o przeczytanie tekstu. Następnie połowa z nich brała udział w teście przypominania sobie informacji z tego tekstu (free-recall test), a druga połowa miała czas na czytanie go ponownie.
W finalnym teście poziomu przypominanych sobie informacji, który miał miejsce po 5 minutach, trochę lepiej wypadli studenci, którzy mieli więcej czasu na czytanie tekstu, natomiast w testach przeprowadzonych po 2 i po 7 dniach, o wiele lepiej wypadli studenci biorący udział w teście przypominania sobie informacji, co świadczy o większym utrwaleniu wiedzy w pamięci długotrwałej.
Opracowany i wypełniony przez siebie sprawdzian (pytania i odpowiedzi), podobnie jak opis mapy myśli, możesz nagrać i odsłuchiwać.
A może przekażesz opracowany przez Ciebie sprawdzian nauczycielce lub nauczycielowi? Może zrobicie to wspólnie z koleżankami i kolegami?
A może osoba prowadząca Wasze zajęcia na ich podstawie przygotuje prawdziwy sprawdzian, będąc pewna, że jesteście do niego bardzo dobrze przygotowani?
A nawet jeśli nie, to wiedza z tego sprawdzianu na pewno zostanie w Was na dłużej!
4. Techniki pamięciowe
Jeśli w nabywanej przez nas wiedzy znajdują się treści trudne do zapamiętania, np. listy, wykazy, daty itp. możemy skorzystać z technik ułatwiających zapamiętywanie. Opowiemy Wam o 3 najprostszych:
- Obrazy
Pisklęta 3 przeskoczyły przez płot (który wygląda jak 1) i wylądowały na 4 poduszkach, po czym się od nich odbiły, przeleciały nad kolejnym płotem (znów 1) i wylądowały na czyjejś dłoni (która ma 5 palców). Z dłoni wypadła kostka Rubika (która na jednej ścianie ma 9 pól). To wszystko widziały 2 bliźniaki, które rzucały 6-ścienną kostką do gry.
- Akronimy
Akronim to wyraz utworzony w wyniku skrócenia grupy wyrazów. Metoda pamięciowa wykorzystująca akronimy polega na tym, że z pierwszych liter wyrazów, które chcemy zapamiętać tworzymy wyraz lub zdanie łatwe do zapamiętania, np.
Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach: A, D, E, K: ADEK!
Kierunki geograficzne: N, E, S, W: Na Ekierce Siedzi Wrona.
Planety Układu Słonecznego: M, W, Z, M, J, S, U, N: Moja Wierna Zosia Może Jeść Smalec u Natalii.
- Miejsca
Metoda miejsc polega na wyobrażeniu sobie, że jesteśmy właśnie w znajomym pomieszczeniu lub budynku i przechadzamy się po nim, w różnych miejscach „umieszczając” sprawy do zapamiętania.
Kiedy chcemy odtworzyć zapamiętane informacje, znów w naszym umyśle odbywamy taką wyobrażoną przechadzkę.
5. Fiszki
Jeśli informacji, które mamy zapamiętać jest jeszcze więcej, np. słówka w obcym języku, daty, stolice państwa, możemy użyć metody fiszek.
Najlepiej samemu przygotować takie fiszki, bo naszą wiedzę utrwali także sam proces ich przygotowania.
Jak przygotować fiszki:
1. Przygotuj zbiór danych, których chcesz się nauczyć w parach, np.:
- państwo – stolica
- wydarzenie – data
-słówko – znaczenie
2. Przygotuj twarde karteczki o wymiarach wizytówki, np. 9 x 5 cm.
3. Przepisz pary informacji obracając karteczkę wzdłuż dłuższej krawędzi – tak będzie później wygodnie korzystać z fiszek.
4. Przygotuj 5 małych pudełeczek (lub jedno z 5 przegródkami).
Najprostsza metoda korzystania z fiszek:
1. Na początku wszystkie fiszki umieszczasz w pudełku nr 1.
2. Wyciągasz fiszki po kolei i jeśli znasz odpowiedź – wkładasz je do pudełka nr 2, a jeśli nie, to zostawiasz je w pudełku nr 1.
3. Następnego dnia zaczynasz od pudełka nr 2 i jeśli znasz odpowiedź, to przekładasz fiszkę do następnego, a jeśli nie, to cofasz do 1.
4. Każdą następną sesję nauki zaczynasz do pudełka z największym numerem przekładając fiszki, które już znasz do następnego, a te których nie znasz do poprzedniego.
5. Jeśli w pudełku nr 5 już kilkukrotnie pojawiła się fiszka, którą znasz – możesz ją wyciągnąć uznając, że to już umiesz (choć za jakiś czas warto do niej wrócić).
6. Modyfikuj ten sposób korzystania z fiszek tak, żeby znaleźć najbardziej optymalny dla siebie.
6. Uczenie innych
Jedną z najskuteczniejszych metod nauki własnej, jest uczenie innych. Umów się ze znajomymi na spotkanie (może nawet online, choć na żywo będzie skuteczniejsze) i podzielcie się zagadnieniami do przygotowania.
Następnie, niech każdy omówi to, co przygotował, a reszta osób będzie zadawać mu pytania.
Działa to tak, jak przepracowanie elaboracyjne, które omówiliśmy jako pierwszą metodę, tylko, że realizowane w interakcji z drugim człowiekiem, który może nam zadać pytania, na które sami byśmy nie wpadli.
To właśnie dzięki temu, ta metoda jest tak bardzo skuteczna.
Jak podobają się Wam te metody? Czy znacie może jeszcze jakieś inne? Zapraszam do dyskusji w komentarzach.
Pamiętajcie, że więcej treści dotyczącej skutecznej nauki znajdziecie w naszym bezpłatnym kursie Ekstremalnie Skuteczna Nauka. Kurs można pobrać do odsłuchania w formacie mp3 lub w formacie prezentacji do wykorzystania w czasie lekcji.
Bibliografia:
Roediger, H. L. III, & Karpicke, J. D. (2006). Test-enhanced learning: Taking memory tests improves long-term retention. Psychological Science, 17(3), 249–255.
Autor wpisu:
dr Michał Czakon
Pomysłodawca metod edukacyjnych Centrum Dobrego Wychowania, Psycholog, Trener, Dydaktyk, Autor bloga: jakdzialacskutecznie.pl, Autor pakietu metod 99 pomysłów na godziny wychowawcze oraz Zeszytu Podróży Rozwojowej.
Follow Page
